Czym jest deepfake i na czym polega to zagrożenie?
Technologia deepfake pozwala przy użyciu sztucznej inteligencji na tworzenie bardzo przekonujących imitacji wizerunku lub głosu innej osoby. Niestety coraz częściej wykorzystują to oszuści – pojawiły się już przypadki w Polsce, gdzie przestępcy klonują czyjś głos i dzwonią, podszywając się pod bliską osobę ofiary biznesinfo.pl. Dzięki mechanizmom deepfake dzwoniący może brzmieć niemal identycznie jak nasz krewny lub przyjaciel, co ma uśpić naszą czujność biznesinfo.pl. Taki fałszywy telefon zwykle przedstawia dramatyczną historię, np. rzekomy wypadek samochodowy, w który miał być zamieszany ktoś z rodziny, i pilną prośbę o pieniądze potrzebne, by uniknąć aresztowania czy innych konsekwencj ibiznesinfo.pl.
Oszuści wykorzystują fakt, że w stresującej sytuacji ofiara może nie zauważyć drobnych nieprawidłowości w głosie. Słysząc znajomy głos wołający o pomoc, wiele osób reaguje emocjonalnie i odruchowo chce pomóc bliskiemu. Technologia AI jest na tyle zaawansowana, że do stworzenia takiego fałszywego głosu wystarczy kilkusekundowe nagranie – np. materiał zamieszczony przez nas lub naszych bliskich w internecie biznesinfo.pl. Przestępcy mogą więc pozyskać próbkę głosu z mediów społecznościowych lub innych źródeł, a następnie, modulując swój głos algorytmem, zadzwonić do wybranej ofiary, udając kogoś z jej rodziny.
Jak rozpoznać próbę oszustwa?
Oszustwo z użyciem deepfake głosu może być trudne do wychwycenia, ale zazwyczaj przebiega według schematu podobnego do oszustw „na wnuczka”. Warto zwrócić uwagę na typowe sygnały ostrzegawcze, które mogą świadczyć o próbie wyłudzenia. Należą do nich m.in.:
- Nieoczekiwany telefon od rzekomego krewnego w nagłej potrzebie – zwłaszcza jeśli rozmówca nalega, by sprawę zachować w tajemnicy ostrzezenia-publiczne.pl.
- Historia z elementem nagłego wypadku lub kłopotów, wymagająca natychmiastowej pomocy finansowej. Oszuści najczęściej mówią o wypadku drogowym, ofierze potrącenia czy innym zdarzeniu, które rzekomo przydarzyło się naszemu bliskiemu biznesinfo.pl.
- Presja czasu i emocji – dzwoniący wywiera silny nacisk, by przekazać pieniądze natychmiast, grożąc np. aresztem krewnego. Prośbom towarzyszy atmosfera paniki, płacz, błaganie lub groźba, by dodatkowo wprowadzić nas w stan stresu i uniemożliwić racjonalne myślenie.
- Nieznany numer telefonu i nietypowy sposób przekazania pieniędzy – np. prośba o wykonanie błyskawicznego przelewu na wskazane konto, przekazanie gotówki kurierowi czy podstawionej osobie. Często oszuści instruują ofiarę, by nie kontaktowała się z nikim innym ani nie informowała np. pracowników banku o celu wypłaty dużej sumy ostrzezenia-publiczne.pl.
Warto podkreślić, że samo brzmienie głosu nie może być jedyną podstawą zaufania. Jeśli nawet głos wydaje się znajomy, ale okoliczności wzbudzają nasze wątpliwości (np. telefon o nietypowej porze, dramatyczna prośba o pieniądze, presja czasu), należy zachować ostrożność. Technologia deepfake potrafi naśladować intonację i barwę głosu, ale często oszust może nie znać szczegółów rodzinnych lub używać ogólników. Na przykład rozmówca może nie przedstawić się imieniem, licząc że ofiara sama zapyta „Czy to ty, [imię wnuczka]?” – co daje oszustowi potrzebną informację do kontynuowania kłamstwa poradnik-slask.policja.gov.pl.
Jak się chronić przed deepfake i klonowaniem głosu?
Przede wszystkim – zachowajmy zdrowy rozsądek i ostrożność. W obliczu nowego rodzaju zagrożenia, jakim jest podszywanie się pod głos bliskich, obowiązują podobne zasady bezpieczeństwa jak przy dotychczasowych oszustwach „na wnuczka” czy „na policjanta”. Oto najważniejsze zalecenia dla seniorów i ich rodzin:
- Weryfikacja tożsamości rozmówcy – nie bójmy się zadawać pytań kontrolnych. Umówmy się w rodzinie na hasło lub kod, który potwierdzi tożsamość bliskiej osobybiznesinfo.pl. Jeżeli dzwoni ktoś podający się za naszego krewnego z prośbą o pilną pomoc, poprośmy, by podał ustalone hasło albo zadajmy mu pytanie, na które odpowiedź zna tylko prawdziwy członek rodziny. Oszust, nawet dysponując sklonowanym głosem, nie będzie znał wszystkich szczegółów z życia naszej rodziny.
- Nie ulegaj presji czasu i emocji – przestępcy celowo wywołują panikę, by wymusić pochopne działanie. Niezależnie od tego, jak dramatycznie brzmi historia, postarajmy się uspokoić rozmówcę i siebie. Powiedzmy, że musimy chwilę pomyśleć lub skonsultować sprawę z innym członkiem rodziny. Nigdy nie działajmy pochopnie pod wpływem strachu czy szoku. Prawdziwi krewni zrozumieją potrzebę weryfikacji – oszust będzie próbował nas zniechęcić do kontaktu z kimkolwiek innym.
- Skontaktuj się bezpośrednio z bliskim – jeśli to możliwe, przerwij rozmowę i oddzwoń do rzekomego krewnego na jego znany numer telefonu albo zadzwoń do innej zaufanej osoby (np. innego członka rodziny), by potwierdzić informacje. Bardzo często taki prosty krok ujawnia oszustwo – okazuje się, że osoba, pod którą się podszywano, wcale do nas nie dzwoniła i nic o sprawie nie wie.
- Chroń swoje dane i głos w sieci – przestępcy mogą pozyskiwać próbki głosu z internetu. Warto ograniczyć publiczne udostępnianie nagrań audio/video, na których wyraźnie słychać nasz głos, zwłaszcza jeśli mamy publiczny profil w mediach społecznościowych. Ustawienia prywatności na portalach społecznościowych powinny być zaostrzone, aby osoby postronne nie miały dostępu do naszych filmów czy nagrań rodzinnych. To samo dotyczy dzieci i wnuków – warto z nimi porozmawiać, by uważali na to, co publikują (np. filmiki z głosem dziadków, rozmowy itp.). Im mniej materiału dla oszustów, tym trudniej im stworzyć wiarygodny deepfake.
- Edukacja rodziny i sąsiadów – Porozmawiajmy w gronie rodzinnym o nowych zagrożeniach. Młodsi członkowie rodziny powinni uprzedzić dziadków i rodziców o istnieniu technologii klonowania głosu. W gminie Markowa oraz innych miejscowościach coraz częściej organizuje się spotkania informacyjne dla seniorów – warto w nich uczestniczyć lub zachęcić bliskich. Im większa świadomość społeczna, tym mniejsze pole do działania dla oszustów.
Co zrobić w razie podejrzenia oszustwa?
Jeśli odbierzemy telefon, który wzbudzi nasze podejrzenia – ktoś podaje się za krewnego lub inną osobę, a rozmowa wygląda na opisany powyżej schemat oszustwa – zareagujmy natychmiast:
- Przerwij rozmowę – uprzejmie poinformuj, że nie możesz teraz pomóc, i rozłącz się. Nie wdawaj się w długie dyskusje z potencjalnym oszustem. Daj sobie czas na ochłonięcie i ocenę sytuacji.
- Skontaktuj się z prawdziwym bliskim – zadzwoń pod znany numer telefonu tej osoby lub do innych członków rodziny, by potwierdzić, czy faktycznie potrzebuje pomocy. W większości przypadków szybko okaże się, że był to fałszywy alarm – bliski nic nie wie o sprawie, co potwierdzi próbę oszustwa.
- Powiadom Policję – nawet jeśli do oszustwa nie doszło (bo zorientowaliśmy się w porę), warto zgłosić taki incydent. Zadzwoń na numer alarmowy 112 (lub 997) i przekaż policji szczegóły zajścia poradnik-slask.policja.gov.pl. Postaraj się zapisać datę, godzinę połączenia, numer, z którego dzwoniono (jeśli był widoczny na telefonie), oraz treść rozmowy. Każda informacja może pomóc organom ścigania w ujęciu oszustów i ostrzeżeniu innych potencjalnych ofiar.
- Zgłoś incydent do CERT Polska – jeżeli masz podejrzenie, że wykorzystano technologię deepfake lub doszło do cyberoszustwa, możesz także poinformować CERT Polska (zespół reagowania na incydenty komputerowe). CERT przyjmuje zgłoszenia m.in. poprzez specjalny formularz online na stronie incydent.cert.pl oraz za pomocą wiadomości SMS pod numer 8080 nask.pl. Dzięki temu specjaliści od cyberbezpieczeństwa będą mogli zbadać sprawę i podjąć działania ostrzegawcze.
- Nie wstydź się szukać pomocy – ofiary podobnych oszustw często odczuwają wstyd, że dały się nabrać, lecz pamiętaj, że to przestępcy ponoszą winę. Jeśli stało się tak, że przekazałeś/aś pieniądze oszustom lub udostępniłeś/aś im wrażliwe dane, nie zwlekaj – natychmiast zawiadom Policję i swoją instytucję finansową (bank), aby spróbować zablokować transakcje. Wsparcia udzielają również Centrum Usług Społecznych i inne instytucje samorządowe – pomogą skierować Cię do odpowiednich służb, a nawet zapewnią pomoc psychologiczną, jeżeli zajdzie taka potrzeba.
Współpraca z instytucjami i wiarygodne źródła informacji
Pamiętajmy, że w walce z nowymi formami oszustw bardzo ważna jest profilaktyka i współpraca z instytucjami państwowymi. W przypadku cyberzagrożeń takich jak deepfake swoje działania intensyfikują eksperci NASK (Naukowej i Akademickiej Sieci Komputerowej) oraz CERT Polska, który reaguje na zgłoszenia incydentów nask.pl. Również Policja prowadzi akcje informacyjne i apele do seniorów – od lat przypomina podstawową zasadę: prawdziwi policjanci nigdy nie proszą o przekazywanie pieniędzy przez telefon! poradnik-slask.policja.gov.pl. Warto śledzić oficjalne komunikaty na stronach rządowych (np. serwis gov.pl poświęcony bezpieczeństwu seniorów online) oraz na policja.pl. Przykładowo, w ramach kampanii „Seniorze – spotkajmy się w sieci” przygotowano poradniki opisujące popularne metody oszustw i sposoby ochrony biuroprasowe.orange.pl. Korzystajmy z tych źródeł i dzielmy się zdobytą wiedzą z bliskimi, zwłaszcza z osobami starszymi.
Bądźmy czujni i nie dajmy się oszukać – dzięki rozwadze oraz wsparciu rodziny i instytucji możemy skutecznie uchronić się przed nowymi zagrożeniami wykorzystującymi technologię biznesinfo.pl